Witold  Piecuch

 

                           AZERBEJDŻAN  - swiatową stolicą  nafty XIX wieku.

 

            Azerbejdżan położony jest w wschodniej części Zakaukazia nad  Morzem Kaspijskim.
Środkową część  Azerbejdżanu zajmuje Nizina Kurańska, ograniczona od północy pasmami
Wielkiego Kaukazu ( Bazar Diuzi 4466m) , a od południowego zachodu pasmami Małego Kaukazu
w południowo-wschodniej części Góry Tałyskie i Nizina Lonkurańska.
W starożytności południowy Azerbejdżan , a od III w. I część północna Azerbejdżanu podlegały monarchii perskiej. W połowie VII w. Azerbejdżan podbili Arabowie , w XI w. Turcy Seldzuleccy , a w 1231 roku spustoszony został przez Mongołów. W końcu XIV w. najechany został przez Timura.
Od XV do  XVIII wieku ścierały się to wpływy tureckie i perskie. Po wojnie rosyjsko-perskiej (1804-1813) północny Azerbejdżan przyłączono do Rosji , a południowy do Persji.
Wówczas ustalona granica Azerbejdżanu do dziś jest aktualna o powierzchni – 86,6 tys. km 2.
Azerbejdżan Irański , kraina w północno - zachodnim Iranie na Wyżynie Armeńskiej obejmuje dwa ostany, Azerbejdżan Wschodni o powierzchni 73,7 tys.km2, od 1966 roku ośrodek administracyjny , Tebriz. Azerbejdżan Zachodni o powierzchni 34,4 tys. km.2, od 1966roku ośrodek administracyjny Rezaije, zamieszkany głównie przez Azerbejdżan oraz Kurdów.
Azerbejdżański język to głównie turecki z grupy oguzyjskiej  bliski osmańskiemu.
Stolica Azerbejdżanu – Baku leży nad Morzem Kaspijskim w południowej części Półwyspu
Apszerońskiego. Od prehistorycznych czasów nad Kaspikiem w Baku w VIII w. przed Panem Jezusem istniało wiele plemion , a wśród nich plemiona wysiedlone przez królów asyryjskich.
Głównym siedliskiem przemysłu naftowego XIX wieku na Kaukazie jest półwysep Apszeroński. Cypel ten, to 50 wiorst długości o największej szerokości , wynoszącej u jego podstawy 20 wiorst, wrzynający się w Morze Kaspijskie i stanowiący najbardziej na wschód wysunięte zakończenie łańcucha gór kaukaskich.
Słodkiej wody do picia nie ma na całym półwyspie. Nawet w Baku trudno ja dostać , wytwarzana jest sztucznie poprzez destylację wody morskiej i stanowi przedmiot zbytku. 
W środkowej części półwyspu znajduje się kotlina , a w niej małe słone jezioro, na którego brzegach wegetują dwie wioski tatarskie. Roślinności nie ma prawie żadnej , a krajobraz ożywia się w czasie deszczów które są rzadkością. Od czerwca do października , prawie kropla deszczu nie orzeźwia spragnionej wilgoci  ziemi. Wielkie upały i ciągłe wiatry dopełniają życie na półwyspie.
Miejska destylacja wody na wielka skalę istnieje dopiero od końca XIX wieku.
Przedtem , z konieczności musiano używać wody słonej ze studni.
Od niepamiętnych czasów  Pers kopał niewielkie dołki ,w okolicach Baku, w których  obficie zbierała się wyciekająca ciecz ciemna i gęsta o charakterystycznym zapachu.
Zbierał ją, brudną zmieszaną z wodą słoną , rozlewał w worki skórzane i rozwoził na wielbłądach
i osiołkach  po okolicznych wioskach.
Ciecz ta była bardzo ciemna , używana jako środek przeciw bólom reumatycznym , nacierano  nią skórę , używano też w charakterze substancji światłodajnej paląc w lampkach glinianych tzw. czyrakach, które można było jeszcze spotkać na początku XX wieku u tubylców.
W wielu miejscach ropa naftowa sama sączyła się na powierzchnię ziemi, gdzie lżejsze jej części składowe  ulatniały się, reszta tężała przesycając ziemie i tworząc masę woskową , używaną do wylewania chodników i dachów oraz ulic Baku.
Tak jak na półwyspie Apszerońskim Persowie , tak jak na Kaukazie zachodnim od dawna znali naftę  Czerkiesi , a w Pensylwanii -Indianie Ameryki Północnej. Wzmianki o oleju skalnym (petroleum) znajdujemy w Egipcie i również u pisarzy starożytnych – Herodota, Arystotelesa,
Plutarcha , Pliniusza, Strabowa. Od wieków naftę znano w Chinach i Japonii.    

-2- 

- Teorie i praktyki XIX wieku                                       
Trzeciorzędowe warstwy piasku , gliny i piaskowca pokryte piaskami i glinami formacji
uralo-kaspijskich tworzą grunt półwyspu Apszerońskiego.
Jak sądzono wówczas nafta nie tworzy się z jezior i rzek podziemnych, lecz przesiąka warstwy piasku , zawarte pomiędzy dwoma nieprzepuszczającymi ciecz pokładami gliny. Pochodzenie nafty nie było jeszcze zupełnie rozstrzygnięte.  Jedni usiłowali dowieść jej organicznego pochodzenia
inni mineralnego. Wiadomo było powszechnie , że zewnętrzne warstwy skorupy ziemskiej zawierają pierwiastki lżejsze, żadnego z tych pierwiastków nie spotyka się tu w związkach, których ciężar właściwy przewyższałby liczbę  4 ,( większość ok.2 ½), gdy tymczasem obliczony średni ciężar właściwy kuli ziemskiej wynosi aż 5.Stąd wynika ,że we wnętrzu ziemi muszą znajdować się ciała dużo cięższe od tych, które stanowią jej skorupę. Ta hipoteza uważana była za pewnik potwierdzony wieloma badaniami i wynikający  m.in. z praw mechaniki zastosowanych według teorii Laplace'a o pochodzeniu naszej planety jako oderwanej cząstki masy słonecznej.
Pytaniem jest, które z ciał znajduje się we wnętrzu ziemi w przeważającej ilości. Pierwiastek  ten
powinno też spotykać  się na powierzchni ziemi i w znacznej ilości wchodzić w skład słońca.
Jest to prawdopodobnie żelazo , którego ciężar właściwy jest nieco większy od 7, razem z  ciężarem
stosunkowym skorupy ziemskiej , daje liczbę zbliżoną do 5, taka jaka wynika z teoretycznych obliczeń. Skład chemiczny żelaza znajdującego się we wnętrzu ziemi jest zbliżony do żelaza lanego, część węgla przedstawia w  nim domieszkę mechaniczną, część jest  związana  mechanicznie. W takim stanie spotykamy żelazo w meteorytach.
Przez szczeliny i rozluźnione pokłady skorupy ziemskiej szczególnie u stóp łańcuchów górskich , woda przedostaje się do warstw głębszych, napotykając tam roztopione masy żelaza. Skutkiem zatknięcia ten metal się utlenia , a wodór daje z węglem węglowodory, które podnosząc się szczelinami w postaci pary do góry, zgęszcza się w ropę naftową i skupia w warstwach dziurkowatych, przesiąkając je w większym lub mniejszym stopniu.
Związek metalu z węglem powstać może tylko w nieobecności tlenu. W piecu huty żelaza tlen jest odciągany przez lżejsze pierwiastki i powstaje wówczas żużel oraz krzem i wapń. To samo występuje w wielkich reakcjach , które zachodziły w roztopionej kuli ziemskiej , ponad to należy przypuszczać ,ze tlen jako lekki pierwiastek we wnętrzu ziemi jest w niewielkich ilościach.
Węgiel jest bardzo mało lotny, a ciężar właściwy jego pary znaczny oraz budowa cząstki złożona i zawsze musi się trzymać bliżej środka masy roztopionej. Taka jest w ogólnych zarysach hipoteza
mineralnego pochodzenia nafty. Oprócz niej istniały inne ,w różnym stopniu częściowo uzasadnione hipotezy usiłujące dowieść ,że nafta powstała z resztek organizmów roślinnych lub zwierzęcych  drogą długich procesów rozkładowych pod wpływem wysokiej temperatury.
Nie wiadomo jak i kiedy wytworzyła się nafta we wnętrzu ziemi, gdyby powstała na powierzchni
ulatniała by się , zostawiwszy woskowa masę, która nie mogłaby się przedostać pod ziemię, również niemożliwe jest przypuszczenie aby wytworzyła się na dnie głębin wodnych, albowiem jako substancja lżejsza od wody , wypłynęła by na jej powierzchnię i podlegała działaniu atmosfery. Okoliczności wśród których nafta znajduje się zarówno w Ameryce jak i na Kaukazie  dowodzą ,
ze powstać ona musiała w warstwach bardzo głębokich.
Ważną wskazówką jest fakt ,że naftę znajdujemy zawsze w pobliżu gór.
W Pensylwanii przemysł naftowy ciągnie się linią w stóp gór Alegańskich , tu zaś źródła nafty ciąga się pierścieniem wokół łańcucha Kaukaskiego. Góry przedstawiają fałdy powierzchni ziemi, każda wyniosłość tworzy się kosztem odpowiedniej wklęsłości. Wskutek tych wygięć skorupy ziemskiej pokłady rozsuwają się lub rozluźniają w niektórych miejscach , tworząc mniej lub więcej wyraźną szczelinę, ku górze się rozszerzającą. Utworzenie wklęsłości wywołuje linię złamanego oporu,rozszerzającą się ku środkowi ziemi.
Nafta wtedy wydostaje się z głębin i wędruje ku górze, a napotkawszy po drodze pokład najbardziej gościnny , t.j. w dostatecznym stopniu dziurkowaty, wsiąka weń , tworząc warstwę naftową.

- 3-

Pod koniec XIX wieku przemysł naftowy koncentruje się głównie w odległości dwóch mil na północny wschód od Baku . W pobliżu  wulkanu błotnego Boga-Boga , w okolicach wsi 
Bałachany,Sabunczy, Romany Bulbuli , zajmując przestrzeń 10 wiorst kwadratowych(1).
Na horyzoncie widać las wieżyc wiertniczych zalanych ropa, zakurzonych i zakopconych, Wzdłuż
plantu kolejowego widać ułożone na ziemi rury żelazne,biegnące równolegle , różnych wielkości i grubości . Rurami tymi sprowadza się ropę do rafinerii w Baku. Jest to wielkie udogodnienie , kilkanaście lat temu ropę przewożono beczkami na wozach. Obecnie dzień i noc pracująca pompa parowa , przez całą dobę przelewa dziesiątki tysięcy pudów (2) napełniając w jednej chwili kotły i zbiorniki rafineryjne. Często prują się te rury i ropa wycieka, tworząc brudne ,żółte kałuże , które zalewają okoliczne pola, niszcząc resztę siły życiodajnej w tej martwej , żarem słońca spalonej ziemi, gdzie wichry ciągle wywiewają słaba iskrę tlącego się życia.
Nad słonym jeziorem , obficie zatłuszczonym ropą , która rozlewa się na powierzchni
cienkimi warstewkami, mieni się w blasku  słońca barwami tęczy , roi się to mrowisko , gdzie przesycone ostrym zapachem   nafty i podziemnych gazów powietrze drży od huku setek maszyn parowych. Jedna obok drugiej cisną się tu tysiącami wieże czarne , ropą  ociekające. W jednych wre praca , huczą maszyny , leje się ropa. Inne już spełniły swe zadania i wydały owoc obfity, w nich pusto i cicho. Inne stoją nieruchomo , wiecznie opuszczone, przeklęte , jałowe. Zamiast oczekiwanych bogactw wydały  tylko zawiedzione nadzieje, bankructwa. Widać stoją  blisko jedna obok drugiej bo miejsce tu drogie, bardzo drogie. Pozostałe między nimi wąskie przejścia tworzą zawiły labirynt, w którym trudno się orientować. Wszędzie są góry piasku, wielkie wały i olbrzymie doły wypełnione zbiorniki ciemnej gęstej cieczy. Rzadko napotyka się szerokie drogi przecinające ostrymi liniami tę ziemię, usianą wysoko sterczącymi czarnymi szkieletami wież naftowych.
Wieża wiertnicza jest to budynek drewniany , sięgający 7-8 sążni (3) wysokości , mający 3 sążnie kwadratowe u podstawy i zwężającej się do 1 kw. sążnia górnej platformy. Przez oprawiony t u  sufitu blok  przerzucona jest gruba lina, do której przymocowane są przyrządy służące do wiercenia. Przyrządy te są wprawione w ruch przy pomocy maszyny parowej, znajdującej się w budynku przystawionym do jednej ze ścian wieży i z nią się komunikującym.
Po obraniu pewnego miejsca i wzniesieniu wieży , przed przystąpieniem do wiercenia , wykopuje się z początku otwór od 3 do 10 sążni głębokości , nieco szerszy , bo mający w średnicy ok.1 i 1/2
stopy(4).W ten otwór wprowadza się pierwszą najgrubszą rurę dającą początek  szachtowi.
Sam proces wiercenia podlegał częstym zmianom i ulepszeniom stanowiąc obszerny  dział  tech-
niki  , wciąż przez specjalistów udoskonalany. Niezmienną zasadą było, że do liny czy łańcucha przerzucanego przez blok . Przywiązana jest sztanga , czyli wielki 3 do 4 sążni, okrąg żelazny do którego końca przymocowane jest olbrzymie ciężkie dłuto. Spadając z impetem na dno otworu , dłuto kruszy pokłady, wciąż się bardziej zagłębiając , szybkość spadającego dłuta dochodzi do 45 uderzeń na minutę. Pokruszoną ziemię wydobywa się w postaci gęstego błota przy pomocy czerpaka, przedstawiającego się jako wielki cylinder żelazny z klapami uchylającymi się tylko w jedna stronę, jak w pompach wodnych. W warstwach  miękkich , piaszczystych , miejsce dłuta, którego praca byłaby tu zbyteczna , zastępuje żelazny cylinder z podłużną szparą w swej ściance. Opuściwszy ten przyrząd  obraca się sztangą żelaznymi kluczami w ten sposób ziemia nabiera się do cylindra, a następnie wyrzuca na zewnątrz. Oprócz powyższego istnieje jeszcze jeden sposób wydobywania ropy. Sztangi są tu zastąpione przez bardzo mocne rurki o małym przekroju i grubych ścianach. Rurkami tymi pompują wodę, która dostając się do dna szachtu , rozmywa pokruszoną ziemię i następnie wylewając się na powierzchnię ziemi pod parciem nowych mas wody. Ten systen nazywany „amerykańskim”, dogodny, ponieważ znacznie skracający proces czyszczenia szachtu, nie może tu być stosowany z powodu braku wody. W lipcu i sierpniu beczka wody kosztuje 30-40
kop. A cena puda ropy kosztuje do 2 kop. , znacznie przewyższając cenę ropy naftowej.
Na dno otworu opuszcza się rury żelazne . Razem z pogłębieniem szachtu, nowe rury ustawiają się na tych , które już przedtem opuszczono i które w taki sposób wciąż się w głąb posuwają.
Lecz po dojściu do pewnej głębokości , zbierająca się ziemia zaczyna tamować ruch tych rur

- 4 -

najniższych, i wtedy nie daje się więcej w dół posuwać. Aby ustępować miejsce nowym,
z wierzchu przybywającym. Wówczas bierze się rurę cieńszą i opuszcza wprost na dno, aby znów
ją upychając z postępem wiercenia nowy szereg wytworzyć , zaczynający się do końca poprzedniego , koncentrycznie go obejmującego i dotykającego się swoją wewnętrzną ścianką do jego ścianki zewnętrznej. I w taki sposób , wciąż pogłębiając , kilka razy zmieniać  trzeba
srednice rury.
W centrum przemysłu naftowego , gdzie warstwy się wyczerpały głębokość szachtu
przekracza nieraz 1000 stóp(4) , nie wszędzie jest ona jednakowa. Warstwy te bowiem , jak w ogóle wszystkie pokłady, czy to we wnętrzu , czy na powierzchni ziemi, czynią wiele zagięć w poziomej i pionowej płaszczyźnie , a w niektórych miejscach zapewne się przerywają . Z tego powodu żmudna i ciężka praca wiercenia nie zawsze wieńczy się dobrymi rezultatami. Nieraz szacht  obdarza
właściciela tylko stertami  wydobywanego piasku, ziemi , błota .
Ukazanie się nafty poprzedza zwykle słona woda,  żółtawej barwy o kwaśnej reakcji zawierająca  na 1000 części swej wagi około 36 części soli kuchennej, 2 części chlorku potasu oraz trochę związków magnezu,żelaza i fosforu. Woda ta  wszak nie zawiera  zupełnie siarczanów, czym zasadniczo różni się od wody morskiej. Oprócz wody słonej , nafcie towarzyszą zawsze gazy węglowodorowe, wydostające się nieraz w wielkich ilościach i sprowadzając straszne wybuchy oraz pożary. Gazy te , zwłaszcza gaz błotny, są produktem rozkładu naturalnego nafty. Gaz błotny
częściowo wchłaniany bywa przez naftę , częściowo zaś wypierany przez ciecz , zbiera się  nad
przesyconymi naftą pokładami. Kiedy pokruszona ziemia , wyrzucana czerpakiem z dna szachtu, staje się w znacznej ilości zmieszana z ropą, wówczas przerywa się wiercenie. Zamiast świdrów, opuszcza się na dno szachtu długie cylindry, napełniające się ropą przy pomocy klap odpowiednio
wprawianych i mogących jednorazowo nabrać od 10-20 pudów. Jakość i ilość otrzymanego w ten sposób produktu bywa bardzo rozmaita.
Nieraz zdarza się ,że czerpak naftonośny wciąż daje ropę brudną, zmieszaną z woda i piaskiem. Nic nie pomaga , ani wybieranie jej , ani pogłębianie szachtu. Produkt okazuje się niezdatny. Bywa też dopływ ropy obfity , ciecz otrzymuje się czystą a jej ilość dochodzi do 250 pudów na dobę. Po roku 1880 ,  jeden szacht  , znany pod nazwą „Karmicielki” , dawał  w
przeciągu 12 lat , po 8000 pudów dziennie. Był to wyjątkowy przypadek, taki rodzaj otrzymywania nafty tzw. „tartanje”, choć skromny i powolny , jest systematyczny , wytrwały i długo się nie wyczerpuje.
Wielka radość występuje w przypadkach , gdy nafta bije w postaci fontanny.
Zdjęcie nr 1 – wytrysk nafty na półwyspie Apszerońskim.
Wówczas jak  piorun spada na Baku wieść , że  w Bałachanach uderzyła fontanna. Z ust do
ust przebiega nazwisko szczęśliwego właściciela, który w jednej chwili stał się bogaczem.
Wszyscy liczą ilość pudów i wiader , sumują liczby olbrzymie. Fontanna staje się najświeższą
i najważniejszą ,którą komunikują  sobie najmniej nawet i jej sprawami zainteresowani.
Wybraniec losu staje się bohaterem dnia . Tłumy wiedzione ciekawością i żądne widoku lejących się milionów , spieszą oglądać prawdziwe dziwo natury. Z daleka  widzieć wierzchołek bijącego w górę do 50 sążni potoku, złocącego się mieniącego barwami w blasku słonecznym, a wiatr niesie ostry zapach cieczy ,rozpryskującej się od siły uderzenia i spadającej na ziemię drobnym , gęstym deszczem . Wspaniałe to widowisko. Ziemie wówczas  drży pod stopami, wydając ze swego łona ów potok , który z hukiem i szumem ogłuszającym , niszczy i wszystko rozbija na swej drodze, zrywa wieże wiertnicze, rzucając belki i deski wraz z kamieniami i masami piasku, zasypując nieraz sąsiednie budynki.
Płyn światłodajny , spadając na ziemię spływa strumieniami do specjalnie wykopanych wielkich dołów , zapełniając wklęsłości powierzchni ziemi, tworząc małe jeziora. Ilość wyrzucanej przez fontannę ropy jest różna , sięga miliona pudów na dobę i trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy. Bywają fontanny ciągłe  i periodyczne. Częściej występują te drugie. Często przerywają swą działalność , a ich wydajność nigdy nie bywa zbyt wielka nie przewyższając 20.000 pudów na dobę. Każdą fontannę periodyczną charakteryzują trzy okresy; z samego początku znalazłwszy  

- 5 -

ujście dla swej dużej mocy , fontanna uderza z niezwykłą siłą , wyrzucając masy piasku , który zbiera się na dnie otworu świdrowego i tamuje bieg bijącego strumienia. Wskutek tego fontanna po pewnym czasie zatrzymuje się. Ponieważ ropa naftowa sama już nie wytryska , trzeba ja czerpać.
Zwrócić należy uwagę, aby przyrząd nabierający opuszczał się do samego dna szlachtu. W ten sposób razem z nafta wybiera się piasek i usuwa przeszkodę w wyniku czego fontanna znów bić zaczyna. Z czasem fontanna organicznie się osłabi. Sprężyną fontanny jest  zawarty w nafcie gaz,
którego ilość i prężność z czasem się zmniejsza , gaz się ulatnia , podlegają temu przeważnie zewnętrzne warstwy ropy w krótkim czasie uzupełnia się go pozbywające. Wtedy fontanna znów
się zatrzymuje , ponieważ ta zewnętrzna warstwa , staje się zupełnie bierną, ciężarem swym układa
się na warstwach i tamuje ich siłę.  Dla wywołania wytrysku należy znów czerpać naftę, lecz nie z dna ,ale z powierzchni , aby pozbyć się przeszkody zewnętrznej warstwy, ukrywającej się na powierzchni. Następnie występuje ostatni okres . Okres powolnego upadku , fontanna powoli ustaje, zmniejsza się dopływ ropy na dnie szachtu. W końcu płyn przestaje się pokazywać i tylko
wydobywające się z głębi otworu gazy świadczą o życiu, które kiedyś tam wrzało. Z czasem i gazy
przestają wychodzić, a ludzie porzucają taki szacht, bo jest już przedmiotem nieużytecznym.
Każda fontanna naftowa ma swe odrębne właściwości . Są to zjawiska bardzo złożone takie jak : siła fontanny , jej charakter . Przeciąg czasu, wydajność zależy od bardzo wielu przyczyn , wpływa na nie też budowa pokładów i ciśnienie atmosferyczne. Kiedy ono się zwiększa np. podczas wiatru północnego w Baku. Skorupa ziemska ulega silniejszemu ściśnięciu powodując silniejszy wytrysk gazów, pociągający za sobą obfity wypływ ropy .Główną zależnością wytrysku jest własność ropy wchłaniania gazów węglowodorowych, potęgującą się w stosunku do ciśnienia. Wówczas widzimy ,że zjawisko fontanny zupełnie nie jest zależne od przyczyn hydrostatycznych t.j. od praw równowagi cieczy , dlatego fontanny naftowej nie można porównać ze studnią artezyjską. Właściwym było by tu zastosować bunsenowską teorię gejzerów, czyli źródeł gorącej wody, gdzie para wodna odgrywa rolę analogiczną do tej , jaką pełnią gazy węglowodorowe.
W latach sześćdziesiątych  XIX wieku oleje mineralne zaczęły wchodzić w użycie jako materiał światłodajny , zastępując miejsce ciężkich tłuszczów roślinnych i zwierzęcych. Przewagę nad dawnymi materiałami dawała im ich lotność .Własność łatwego przesiąkania naczyń włoskowatych i skład chemiczny,tylko węgiel i wodór zawierający. Otrzymywano je z węgla kamiennego , torfu i łupków smolistych . Produkcja ta jako sztuczna trwała niedługo, wkrótce
rozwinął się przemysł naftowy w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej i nowy produkt ukazywał się na rynkach europejskich. Aby otrzymać z pomocą świec łojowych taką siłę światła, jak przy oświetleniu naftowym. Oświetlenie to kosztowałoby trzy razy drożej, W obrachunku tym przyjmujemy cenę funta(5) nafty- 7 kop. a  funta świec łojowych – 17 kop. Widzimy jak wielkie jest to odkrycie umożliwiające najbiedniejszym możliwość korzystania z jednego jasnego światła i produkcyjnego użycia czasu długich wieczorów i nocy.
Oczyszczanie surowej ropy naftowej i fabrykacja właściwej nafty odbywa się w rafineriach, które skupione są pod samym Baku tworząc osobną dzielnicę tzw. „Czarne miasto”.
W rzeczywistości około 200 fabryk skupionych na ciasnej przestrzeni bez uregulowanych dróg i ulic. Tu i ówdzie są aparaty destylacyjne dla pośpiechu wprost na otwartym powietrzu ustawione.
Wszędzie szyny odnóg kolejowych i ręcznych kolejek. Pełno rur , zbiorników i olbrzymich rezerwuarów żelaznych. Wszystko to skupione na wybrzeżu morskim, w licznych przystaniach stoją szeregi olbrzymich statków, które napełniając naftę swe wielkie kadłuby wprost z rur idących do rafinerii, płyną do portów perskich i do ujścia Wołgi przez Astrachań. Również setki wagonów zabierają ją codziennie na Morze Czarne do Batumi i Poti .Proces oczyszczania ropy jest bardzo prosty. Ropę  wlewa się do żelaznych kotłów zawierających
70-100 pudów o poddaje destylacji .Destylacja zawartości jednego kotła trwa 17-20 godzin. Pierwszym produktem tego procesu jest eter naftowy – benzyna. Benzyny otrzymuje się ok. 5% , następnie otrzymuje się do 15% naftowego spirytusu, następnie otrzymuje się czysta naftę. Różne gatunki ropy dają różne ilości nafty od 10-80 %. Przeciętnie ropa bakińska daje jej ok. 36% , amerykańska do 75% .Tutaj otrzymuje się do 50% mazutu, czyli produktów z większym ciężarem

- 6 -

właściwym od nafty i służących do produkcji parafiny i różnych smarów , których produkcja bywa                                                              
nieraz korzystniejsza od nafty wobec jej niższej ceny. W Ameryce mazutu otrzymuje się tylko 8-10%. Otrzymaną po destylacji naftę traktuje się kwasem siarczanym, następnie wodanem sodu, następnie przemywa  się  ją wodą. Kwas i alkalia pozbawiają naftę zanieczyszczających ją swą obecnością i zapachem związków tlenu i siarki. Zastosowanie benzyny powszechnie jest znane. Spirytus naftowy używany bywa nieraz zamiast terpentyny do produkcji lakierów, wchodzi też w użycie zamiast siarku węgla do wyciągania olejów z nasion roślinnych, jest on lżejszy od siarki
węgla, bo nie pozostawia śladów siarki, nie jest trucizną , nie ma przykrego zapachu i nie działa szkodliwie na pracowników. Odpadki procesu destylacji , te cięższe składniki ropy naftowej dają bardzo dobre smary , które zawierają  tylko węgiel i wodór , oczywiście nie psują się , nie wytwarzają kwasów i innych substancji szkodliwie działających na smarowane części maszyn i wozów.
Przy destylacji odpadków, czyli mazutu ,występują procesy rozkładowe i powtórnie wydziela się benzyna i nafta ok.20% . Oprócz tego otrzymuje się około  6-10%  parafiny.
Coraz częściej zaczyna się używać odpadków jako materiału opałowego. Obecnie opalają nimi lokomotywy na wielu rosyjskich drogach żelaznych, parostatki na morzach Czarnym i Kaspijskim, Wołdze i wielu innych wodach.
Wytworzony z mazutu olej solarowy, używamy bywa do opalania mieszkań i kominów kuchennych.
Oprócz rafinerii w „Czarnym mieście” są też liczne fabryki przetwarzające produkty , otrzymywane przy destylacji ropy. Najważniejsze są fabryki kwasu siarczanego, przerabiające siarkę sycylijską lub też kwas , raz już użyty do czyszczenia ropy. Regenerowany kwas jest ciemny , ale do użytku zupełnie wystarcza. Istnieje również wielki zakład do otrzymywania
sody gryzącej w alkalicznych odpadów destylacji.
Historia przemysłu naftowego na Kaukazie sięga bardzo niedawnych czasów. Już w roku 1821 , państwo zwróciło uwagą na to źródło dochodów i oddało ziemię półwyspu Apszerońskiego
w dzierżawę osobom prywatnym, które eksploatowały je sposobami pierwotnymi , kopiąc doły i wywożąc nieznaczne ilości brudnej i zagęszczonej ropy, jednak eksploatacja ówczesna nie była przemysłowa. Dzierżawca zobowiązywał się sprzedawać naftę po cenie przez rząd ustanowionej
i korzystał w praw monopolisty. Przy takim uciążliwym systemie eksploatacyjnym nie można było myśleć o szybkim rozwoju przemysłu naftowego, ponieważ brak wszelkich środków komunikacji warunki jego bytu jeszcze bardziej utrudniał.
W owym okresie państwo otrzymywało z nafty zaledwie 75 do 150 rubli rocznego dochodu , przy rocznej produkcji wahającej  się w granicach od 200 do 500 tysięcy pudów.
Dopiero w końcu szóstego dziesięciolecia XIX wieku założono tu pierwszą rafinerię . Materiału było bardzo mało, ceny były nadzwyczaj wysokie i z tego powodu nafta nie rozchodziła się po odległych rynkach, Główną przeszkodą był system dzierżawy placów. Nikt nie chciał wkładać kapitału do ziemi z której korzystanie było tylko na parę lat zapewnione i dlatego przemysł naftowy bardzo powoli wykluwał się z pierwotnego stadium rozwoju.
W 1865 roku wykonano pierwszy otwór świdrowy i z tego powodu produkcja wzrosła do miliona pudów. Należy zaznaczyć ,że pierwszym na świecie człowiekiem , który wpadł w 1856 r. na pomysł wydobywania ropy naftowej droga otworów świdrowych był Amerykanin Bissel.
W roku 1859 Drake , pierwszy wybudował w Pensylwanii wieżę wiertniczą i zaczął opuszczać rury do otworów świdrowych. Była zorza lepszej przyszłości. W roku 1873 skasowano w Azerbejdżanie system dzierżawy . Grunty naftodajne podzielono na parcele po 10 dziesięcin(6) i rozsprzedano w przeciągu czterech dni licytacji za sumę 3 milionów rubli, ustanawiając jednocześnie znaczą akcyzę od nafty. Produkcja wielokrotnie wzrastała, od razu powstało 100 rafinerii i 25 otworów świdrowych, z których w jednym uderzyła fontanna. 
Cena ropy znacznie spadła. Wywołało to gorączkę w przemyśle przetwórczym , rafinerie korzystając z taniości surowca, wytwarzały wielkie ilości nafty i wszystko to wywołało ostateczny kryzys.

- 7 -

Wówczas zaczęto krzyczeć na ciężką akcyzę, na krepujące taryfy i na brak opieki państwowej. 
W Petersburgu utworzono specjalną komisję , która dla zbadania spraw naftowych wysłała dwóch delegatów. Jednego do Baku, a drugiego , prof. Mendelejewa do Ameryki Północnej.
Ostatecznie postanowiono znieść akcyzę. Tymczasem rozmiary produkcji wzrastały coraz bardziej.


Poniższe zestawienie daje nam pojecie o jej rozwoju w Azerbejdżanie :

              W roku  1870 otrzymano    1 3/4  miliona  pudów ropy ,
-”-       1871     -''-             2            -”-       -”-
-”-       1872     -”-             3            -”-       -”-
-”-       1873     -”-             5            -”-       -”-
-”-       1874     -”-             6            -”-       -”-
-”-       1875     -”-             7            -”-       -”-
-”-       1876     -”-            12           -”-       -”-
-”-       1877     -”-            14           -”-       -”-
-”-       1878     -”-            22           -”-       -”-
-”-       1879     -”-            25           -”-        -”-
-”-       1880     -”-            31           -”-        -”-
-”-       1881     -”-            41           -”-        -”-
-”-       1882     -”-            51           -”-        -”-
-”-       1883     -”-            60           -”-        -”-
-”-       1884     -”-            90           -”-        -”-
-”-       1885     -”-           115          -”-        -”-
-”-       1886     -”-           145          -”-        -”-
-”-       1887     -”-           166          -”-        -”-
-”-       1888     -”-           194          -”-        -”-
-”-       1889     -”-           207          -”-        -”-
-”-       1890     -”-           241          -”-        -”-
-”-       1891     -”-           291          -”-        -”-
-”-       1892     -”-           302          -”-        -”-
-”-       1893     -”-           340          -”-        -”-
-”-       1894     -”-           304(?)      -”-        -”-
-”-       1895     -”-           377          -”-       -”-

               W 1895 roku ilosc ropy otrzymanej na Kaukazie , po raz pierwszy przewyzszyla produkcje amerykanska , jest to zwyciestwo ilosciowe. Nalezy sie zgodzic ,ze pod innymi wzgledami  postep jest tu znaczny. Technika zostala znacznie ulepszona , a rynki rozszerzone.
Lecz nie ma tu tego ducha prawdziwie przedsiębiorczego, nie ma tej umiejętności prowadzenia wielkich interesów w której celują Amerykanie. Dlatego też Ameryka niekiedy konkuruje jeszcze tam gdzie przemysł bakiński mógłby zając rynek ze znacznie większą łatwością. 
Ważną podporą przemysłu bakińskiego jest usilna opieka skarbu państwa w i wszelkiego rodzaju udogodnienia celne i taryfowe , pomoc rządowej kolei żelaznej Zakaukaskiej, stała  instytucja corocznych zjazdów i syndykatu przemysłów naftowych.
Istniało w Baku wiele zajazdów i duchanów -szynków, każdy miał swoja nazwę – od miast rosyjskich  i różnych miejscowości  kaukaskich.  Nad jednym z nich widać wielkimi literami namalowane „Warszawa”. Dalej ciągnie się rozległe miasto – Baku, o przeszło 100-tysięcznej ludności , ulice wąskie ,długie , kręte i puste , ciasno zabudowane mieszkalnymi domami. 
Bliżej ku przystani morskiej wszystko świadczy o Europie. Tu koncentruje się handel, ruch , hałas , turkot i bieganina .
- 8 -

Ludność miasta składa się z ludności tubylczej którą stanowią Tatarzy azerbejdżańscy , Tatowie (mieszkańcy północnej Persji) oraz Ormianie.
W świecie przemysłowym , pierwsze miejsce zajmują Polacy (Zglenicki) ,Szwedzi(bracia Nobel) , następnie Żydzi francuscy (Rodszyld), znajdują się też Włosi , Grecy, Anglicy i Dalmatyńczycy.
Od 1890 roku w Baku przebywa inż. Witold Zglenicki, który jako pierwszy na świecie
opracował metodę eksploatacji podmorskich złóż ropy naftowej, która pierwsza została                                                             
zastosowana na Morzu Kaspijskim w okolicach Baku. Zglenicki posiadał w Surunchanach i na polach Bibi Ejbat duże działki roponośne.                                                                   
Działki te Zglenicki  zapisał Kasie Mianowskiego.
W latach 1908-1917 ropa z tych działek przyniosła Kasie ogromne zyski.
Obok Zglenickiego w Baku pracował  inż.Rozwandowski  , zaprojektował on rurociąg Baku-Supsa , oraz między innymi wielu polskich architektów.

 

                    Przypisy:
1. -  wiorsta-(rosyjska) jednostka miary długości = 1066,8 m,
2. -  pud – miara masy używana w Rosji = 16,38 kg,
3. -  sążeń -(angielska) jednostka miary długości do określania głębokości
morza =  1,828 m,
4.  -  stopa – (angielska) jednostka długości= 0,3048 m,
5.  -  funt – (angielska) jednostka masy = 0,4536 kg,
6.  -  dziesięcina -(rosyjska) jednostka powierzchni gruntów = 10925 m2,

                     Zdjecia:
1. -  wytrysk nafty w Baku na półwyspie Apszerońskim,
2. -  Tatarzy aderbejdżańscy,
3. -  Mechet
4 -  woziwoda bakiński ,
5. -  świątynia Gwebrów ,
6. -  Markozowskie studnie nafty.

 

 
 

 

 

 

 

 

                       Powyższy  tekst opracowano na podstawie   książki    Edwarda  Strumpfa
                                                             „ Obrazy  Kaukazu „
                                                            wydanej  w 1900 roku.

     

                                           

                                                                




      

 

 

Distribution of Investments made in Azerbaijan by Sectors

LIST OF INVESTMENT PROJECTS

State sector

No
Sector
Project title

Location

Investments needed 
(in USD)

1. Power engineering Construction of 31.5 MWt Hydro Power Plant Ordubad 87,500,000
2. Power engineering Construction of 16.5 MWt Varvara Hydro Power Plant Yevlakh 10,200,000
3. Power engineering Completion of mounting works in 9th energy block's assembly of 300 MWt Azerbaijan State Regional Power Station Mingechevir 50,000,000
4. Power engineering Reconstruction of 2 hydro-units (ą1 and 3) of Mingechevir Hydro Power Plant Mingechevir 8,000,000
5. Power engineering Reconstruction of Sumgait Heat-Power Center No.1 Sumgait 230,000,000
6. Power engineering Reconstruction of Nakhchivan gas-turbine power station Nakhchivan 44,000,000
7. Power engineering Construction of 60 MWt wind power generators Baku 125,000,000
8. Feul and energy Production of Smarcard type domestic gas meters Baku and Ganja 6,000,000
9. Fuel and energy Reconstruction of measurement system of oil at ŤBoyuk shorť terminal Baku 3,978,000
 10. Fuel and energy Expansion of tanker park at Sumgait oil pumping station Sumqait 1,420,000
 11. Fuel and energy Reconstruction of units of Dubendi Oil Discharge Base for transit oil Baku 19,354,000
 12. Fuel and energy Construction of production plant for perforator and explosive materials Baku 11,000,000
 13. Fuel and energy Establishment of production base to repair geo-physical tools and equipments Baku 8,650,000
 14. Melioration-irrigation Construction of canal "Takhta-Korpu Jeyranbatan" (Rehabilitation of Samur-Absheron irrigation system) 86,000,000
 15. Melioration-irrigation Reconstruction of Khanarkh canal (2nd stage) Naxchivan 12,500,000
 16. Melioration-irrigation Completion of Vaikhyr water reservoir Babek, Shahbuz and Julfa 35,700,000
 17. Melioration-irrigation Construction of Shamkir canal (2nd stage) Shamkir, Samukh and Goranboy 46,900,000
 18. Melioration-irrigation Construction of irrigation units of Yenikend Hydro Power Plant Samux 7,000,000
 19. Melioration-irrigation Construction of irrigation system and water reservoir of Tovuzchay Shemkir, Samukh and Goranboy 27,700,000
 20. Melioration-irrigation Construction of irrigation system of Arpachay Sharur and Babek 11,900,000
 21. Melioration-irrigation Construction of irrigation system of Eyrichay Shaki and Gakh 10,400,000
 22. Melioration-irrigation Construction of flood protection dams in some living and farming areas Gabala 16,200,000
 23. Chemistry Construction of new hydrate of sodium and chlorine production at Active Surface Materials Plant Sumqait 80,000,000
 24. Chemistry Modernization of Ethylene-Polypropylene Plant (2nd stage) Sumqait 70,000,000
 25. Chemistry Arrangement of polypropylene production Sumqait 145,000,000
 26. Chemistry Reconstruction of nitrogen-oxygen production unit at Production Unit No.8 Aghstafa 20,000
 27. Metallurgy Construction of modern production of lead-brass Ganja 4,500,000
 28. Machine-building Reconstruction of bus repair plant in Alat Baku 6,000,000
 29. Machine-building Construction of assembly unit for MARZ-5277-42191 and MARZ-5277-4219 type buses at Ganja automobile plant Ganja 9,000,000
 30. Machine-building Construction of assembly unit for ŤMishkať micro-busses at Ganja automobile plant Ganja  5,000,000
 31. Machine-building Construction of assembly unit for MIDLIINER ME 210.16 type tracks at Ganja automobile plant Ganja 10,100,000
 32. Machine-building Construction of CH-315, CH-1000, CH-2500 tension stabilisators, power transformers, auto-transformers production line Lankaran 104,000
 33. Machine-building Production of different type of transformers Lankaran 107,000
 34. Machine-building Production and repair of TQM type transformers from 25 to1000 kVt Mingechevir 4,000,000
 35. Machine-building Production of ESV-8 and ESV-10 type pumps (deep) with different modifications Ali-Bayramly 323,000
 36. Machine-building Production of 65QDK-0,92/9 type horizontal water pumps Ali-Bayramly 322,600
 37. Machine-building Reconstruction of unit to repair of floating aggregates for pumping Ali-Bayramly 860,000
 38. Machine-building

Production of horizontal water pumps

Baku 215,000
 39. Machine-building

Production of lift-rise of 2.5-10 ton screw

Ali-Bayramly 215,000
 40. Machine-building Construction of production line for gas regulators and gas equipment for population Baku and Ganja 6,000,000
 41. Machine-building Production of gas tanks for cars Baku 110,000
 42. Machine-building Production of ŤChavdar-130ť type buses Baku 7,000,000
 43. Machine-building Production of ŤTurbodifť type oil measurement units Baku 100,000
 44. Machine-building Production of measurement equipment for oil and gas industry Baku 100,000
 45. Transport Construction of repair plant for different type of goods wagon on the base of Alat Refrigerator Plant Baku 30,000,000
 46. Transport Strengthening of communication system of Baku-Boyuk-Kesik part of railroad (II stage) 6,000,000
 47. Transport Reconstruction of Bilajari locomotive depot Baku 8,000,000
 48. Transport Repair of of Baku-Boyuk-Kesik part of railroad (II stage) 30,000,000
 49. Transport Creation of centralized controller base for railroad transportation 6,000,000
 50. Transport Creation of repair plant on the base of Baku locomotive depot Baku 8,000,000
 51. Transport Strengthening of communication and telecommunication system of Yalama-Astara part of railroad 10,000,000
 52. Transport Construction of Baku International and Intercities bus terminal complex Baku 4,500,000
 53. Transport Improvement of Baku - H.Z.Tagiyev settlement part of road 12,000,000
 54. Transport Reconstruction of Bilasuvar- Islamic Republic of Iran state border road 3,000,000
 55. Transport Reconstruction of Bilasuvar-Masalli road 28,000,000
 56. Transport Reconstruction of Alat-Salyan road 30,700,000
 57. Transport Rehabilitation and improvement of Gazax-Gorgia state border roadirilmsi 14,500,000
 58. Transport Reconstruction of Gazi Memmed-Kurdemir road 37 ,200,000
 59. Transport Improvement of Quba-Russia state border road 20,000,000
 60. Transport Construction of bridges on 382 km and 447 km of Baku-Alat-Gazi Mammad-Yevlakh-Ganja-Gazakh-Goegia state border road 1,500,000
 61. Transport Rehabilitation of Kurdemir-Ujar road 18,600,000
 62. Transport Rehabilitation of Lenkeran -Astara-Islamic Republic of Iran state border road 25,000,000
 63. Transport Rehabilitation of Masalli-Lenkeran road 24,000,000
 64. Transport Rehabilitation of Salyan-Bilesuvar road 30,000,000
 65. Transport Construction of border bridge and road connecting to it (203-208 km part of Guba-Russia state border road). 6,000,000
 66. Transport Improvement of Siyazan-Guba road 38,000,000
 67. Transport Improvement of H.Z.Tagiyev-Siyazan road 28,000,000
 68. Transport Rehabilitation of Ujar-Ganja road 61,400,000
 69. Transport Construction of bridge on Astara river and road connecting to it (303-313 km part of Baku-Astara road) 12,000,000
 70. Transport Renewal of bus depot and construction of motel Goychay 752,000
 71. Light industry Reconstruction of Textile factory named after Tagiyev Baku 1,000,000
 72. Light industry Reconstruction of Ganja textile factory Ganja 107,000
 73. Light industry Reconstruction of carpet-waving combinat Ganja 359,000
 74. Light industry Reconstruction of ŤAzerkhalchať Baku 1,500,000
 75. Light industry Reconstruction of ŤShaki-Ipekť JSC (Silk) Shaki 27,000,000
 76. Light industry Reconstruction of textile factory Aghstafa 1,500,000
 77. Light industry Wood processing and production of furniture Aghstafa 100,000
 78. Light industry Organisation of wool processing Akhstafa 92,000
 79. Light industry Restoration of production activity of textile shop/section Yardimly 194,000
 80. Light industry Organisation of carpet waving process Lerik 45,000
 81. Light industry Production of overcoat textile products Lerik 130,000
 82. Light industry Organisation of wool processing for textile industry Aghstafa 92,000
 83. Food industry Restoration of wine factory No.2 Aghstafa 150,000
 84. Food industry Processing and canning of different fish products Lankaran 130,000
 85. Food industry Construction of sugar production Masally 1,075,000
 86. Food industry Construction of mini beer plant with capacity 1000 litre/day Mingechevir 109,000
 87. Food industry Construction of milk processing plant Mingechevir 267,000
 88. Food industry Processing of fish products Neftchala 74,000
 89. Food industry Production and canning of caviar and fish products Neftchala 198,000
 90. Food industry Production of juice and soft drinks Neftchala 1,455,000
 91. Food industry Processing and canning of fish products Neftchala 90,000
 92. Food industry Creation of leather-processing and meat production Gobustan 87,000
 93. Food industry Reconstruction of bread and cheese factory Gobustan 12,900
 94. Food industry Organization of juice production on a base of Sirig wine factory Yardımly 215,000
 95. Food industry Construction of bottling line for drinking mineral water Lerik 54,000
 96. Food industry Reconstruction of milk factory Aghstafa 40,000
 97. Food industry Creation of meat processing factory Salyan 1,075,000
 98. Food industry Development of pork production Absheron 920,000
 99. Food industry Restoration of food products combinat's production Hajıgabul 1,500,000
100. Food industry Water bottling Xyzy 25,000
101. Agriculture Production of pomegranate juice and concentrated products Goychay 1,000,000
102. Agriculture Production of pomegranate juice (narsherab) and tomato paste Gobustan 54,000
103. Agriculture High quality eatable grapes growing by using subgrafts against phylloxera, and its implementation in other farms and viticulture facilities Ganja 51,000
104. Agriculture High quality eatable grapes growing by using subgrafts against phylloxera, and its implementation in other farms and viticulture facilities Shamakhy 51,000
105. Agriculture High quality eatable grapes growing by using subgrafts against phylloxera in sapling facilities, and its implementation in other farms and viticulture facilities Aghstafa 51,000
106. Agriculture Foundation of food-canning shop Goychay 2,663,500
107. Agriculture Refurbishment of activities of tinned food factory Hajıgabul 1,500,000
108. Agriculture Foundation of granulated sugar production factory Imishli 2,611,700
109. Agriculture Foundation of wine production factory in Qovlar settlement in a capacity of 10 thousand tons Tovuz 252,000
110. Agriculture

Rehabilitation of Artificial Insemination Center of Republic

Baku, Pirshaghy settlement 134,000
111. Agriculture Foundation of new production sector for storing, proceeding and sale of fruit products Gabala 168,000
112. Agriculture Refurbishment of activities of a plant for first stage proceeding of grapes Gabala 153,000
113. Agriculture Tomato juice production Neftchala 1,605,000
114. Agriculture Refurbishment of activities of tinned food factory Hajıgabul 1,500,000
115. Agriculture Rehabilitation of tinned food factory Imishli 1,312,000
116. Agriculture Opening of Yardımlı bazar close to the border Yardymly 87,000
117. Agriculture Preliminary wool-processing and storage Yevlakh 5,550,000
118. Agriculture Organization of new production field in 28699 ha land area for 19240 families in different regions of the Republic 4,135,000
119. Agriculture Rehabilitation of Supply and Production Entity which is under authorization of Refuge Committee 1,562,000
120. Construction Realization of "Great Reconstruction" programme in areas set free from the occupation (1-st stage) All the territories of Azerbaijan Republic, damaged and destroyed during the war 2,850,000,000
121. Construction Construction of asphalt plant Samukh 25,000
122. Construction Commissioning of asphalt plant Aghstafa, Poylu station 200,000
123. Construction Production of concrete products for individual entities in the plant ą14 of Lankaran for concrete reinforcement products Lankaran 645,000
124. Construction Reconstruction of pit technology line of brick Lankaran 182,000
125. Construction Asphalting and repair of streets, and production of different reinforced concrete materials Lankaran 86,000
126. Construction Construction of lime and sawn stone production facility Gobustan 35,000
127. Construction Construction of brick factory Gobustan 172,000
128. Construction Construction of cement and gypsum board production factory Gobustan 430,000
129. Construction Construction of cement factory Baku, Binaqadi settlement 5,000,000
130. Construction Construction of claydite-rake and brick production factory Absheron peninsular, Gala settlement 10,000,000
131. Construction Construction of brick production factory Xyzy 97,000
132. Construction Reconstruction of cement producing shop Zakatala 352,000
133. Sewage infrastructure Refurbishment of Baku city sewage system Baku 135,000,000
134. Sewage infrastructure Reconstruction of Hövsan aeration station and completion of construction Baku 124,000,000
135. Sewage infrastructure Mardakan-Shuvalan cleaning facilities Baku 320,000
136. Tourism Construction of tourism complex for 250 persons in Bilgah settlement Baku 20,000,000
137. Tourism Foundation of information and popularization center for the field of the youth, sport and tourism Baku 962,000
138. Tourism Construction of rest-recreation base for 100 persons in Lankaran Lankaran 10,000,000
139. Tourism Foundation of information center to assist development of tourism in Azerbaijan, on the field of information, popularization and advertisement Baku 38,100
140. Tourism Construction of tourism complex for 250 persons Nabran 20,000,000
141. Tourism Construction of tourism complex for 150 persons Shamakhy and Ismailli 15,000,000
142. Tourism Construction of tourism complex for 150 persons Shaki and Zakatala 17,000,000
143. Tourism Reconstruction of ŤAzerbaijanť hotel Baku 40,000,000
144. Tourism Construction of hotel for 150 persons Ganja 22,000,000
145. Tourism Reconstruction of "Janub" hotel Baku 600,000
146. Tourism Development of tourism Xyzy 430,000
147. Health care Completion of the construction of Kurdamir city polyclinic Kurdamir 1,276,000
148. Health care Construction of a boarding house on water with medical effect and bottling of that water Gobustan 54,000
149. Electrotechnology To organize a production of TV sets, cash register device and electrical meters in ŤBillurť Electrical Production Unit Ganja 850,000
150. Art and culture Reconstruction and refurbishment of State Puppet-Show Theatre and its provision with technological equipment Baku 163,000
151. Art and culture Reconstruction of ŤAzerbaijanfilmť studio Baku 6,882,000
152. Art and culture Reconstruction of  State Film Fund Baku 860,000
153. Art and culture Refurbishment of Azerbaijan State Philharmony Baku 8,965,000
154. Art and culture Refurbishment of Ganja State Philharmony Ganja 196,000
155. Art and culture Refurbishment of children music school in Goranboy Goranboy 19,000
156. Art and culture Refurbishment of Lankaran State Drama Theatre Lankaran 164,000
157. Art and culture Refurbishment of house of culture in Port-Iliç town Port-Ilich 206,000
158. Art and culture Purchase and installation of air conditioner and ventilation system in Azerbaijan State Academic National Drama Theatre Baku 817,000
159. Art and culture Refurbishment of Mingechevir State Drama Theatre Mingechevir 144,000
160. Art and culture Refurbishment of ŤMuzey Merkeziť building 357,000
161. Art and culture Refurbishment of ŤNizamiť cinema Baku 1,935,000
162. Art and culture Refurbishment of House of Culture Tovuz 108,000
163. Art and culture Completion of the construction of study theatre in Baku Khareoqraphic (dance) school Baku 3,507,000
164. Art and culture Reconstruction of Baku State Circus building Baku 3,435,000
165. Art and culture Project for Protection of Cultural Inheritance Baku 1,330,000
166. Heating infrastructure Studies on reconstruction project of Geat Baku communal heating infrastructures, and development of Master Plan Baku 2,000,000
167. Education Construction of new secondary schools Baku 67,450,000
168. Education Construction of new secondary schools Other regions of the Republic 25,000,000
169. Education Completion of unfinished construction of education objects Baku 16,500,000
170. Education Completion of unfinished construction of education objects Other regions of the Republic 18,000,000
171. Sport Restoration of Baku State Horse race (Jydyr meidan) Baku 188,000
172. Sport Reconstruction and modernization of ŤKurť Olimpic Sport-Training Center Mingechevir 14,814,000
 

LIST OF INVESTMENT PROJECTS

Private Sector

No Sector Project title

Location

Investments needed 
(in USD)

1. Light industry To organize a production of medical cotton wool ("Ideal" company) Barda 260,000
2. Light industry To organize a production of acryl thread production in ŤSumgait Xovlu Iplikť JSC Sumgait 700,000
3. Light industry Leather treatment for shoes and knitted wear production ("Inqilab" company) Goychay 76,000
4. Light industry Implementation of new technology to extend a textile and knitted wear production ("Delta" company) Baku 25,000
5. Light industry Extension of needlework production ("Nazim Ltd." Company) Baku 25,000
6. Light industry Development of carpeting in city and villages Guba 160,000
7. Food industry To organize a production of  limonade production Yevlakh 50,000
8. Food industry Licorice packing, treatment and sale Barda 150,000
9. Food industry "Vitamin" production for bread and sweet cake products ("AER" company) Sumgait 80,000
 10. Food industry Production of poultry products ("Teymur" company) Shamakhy 58,000
 11. Food industry Production of fruit juices ("Azerprodakt" company) Baku 78,000
 12. Food industry To organize a production of dairy and meat products Yevlakh 350,000
 13. Agriculture Mini plant for producing granulated sugar from sugar-beet Guba 400,000
 14. Agriculture Nut oil production ("Chagan" company) Shamakhy 47,000
 15. Agriculture Sugar production and development of its treatment in Masally region Masally 1,075,000
 16. Chemical industry To organize a production of aluminium frames ("Bak-Pim" company) Baku 86,000
 17. Chemical industry Production and packing of medical products ("Eltabib" medical company) Baku 60,000
 18. Chemical industry Production of ŤBZK-1ť lubricants ("Neytron" Commercial Production Center) Baku 85,000
 19. Chemical industry To organize a production of polyethilen packets ("Teymuroglu" company) Absheron 78,000
 20. Chemical industry To organize a production of plastic boards ("Shah Abbas-I" company) Baku 74,000
 21. Chemical industry To organize a production of polyethilen granule piece  ("Azeristehsalat" company) Baku 45,000
 22. Construction Production of plastic profiles ("Sabail-94" company) Baku 65,000
 23. Construction Production of suspensive ceilings ("Asiya" company) Baku 60,000
 24. Construction Production of marble gravestone and plates ("Qranit" company) Absheron 30,000
 25. Construction Extension of wood processing, and implementation of new technology (Zakatala Production Company ą1) Zakatala 240,000
 26. Machinery construction Extension of production of polypropylene packthread ("RRR" company) Baku 100,000

LIST OF INVESTMENT PROJECTS

Projects for the Companies in Privatization Process

No.
Sector
Project title

Location

Investments needed
(in USD)

1. Chemical industry Arrangement of production of technical iodine at Neftchala Iodine Bromine Production plant Neftchala 997000
2. Chemical industry Production of heat isolation products made of swelled pearlite sand Sumgait 109,000
3. Chemical industry Installation of individual steam boiler aggregate in Admixtures Plant Sumgait 323,000
4. Chemical industry Production of oil solution devices in Admixtures Plant Sumgait 544,000
5. Chemical industry To organize the production of different color corrosion protective enamels in Admixtures Plant Sumgait  108,000
6. Chemical industry Production of blue stone (copper sulfate) in Superphosphate Plant Sumgait 147,000
7. Chemical industry Reconstruction of Baku Tire plant Baku 55,000,000
8. Chemical industry Reconstruction of Salyan Plastic Materials Treatment plant Salyan
9. Chemical industry Reconstruction of Baku Chemical Medicine Plant Baku 5,000,000
10. Chemical industry Reconstruction of Mingechevir Glass-fiber Plant Mingechevir 3,000,000
11. Chemical industry Reconstruction of Mingechevir Robber Technical Products Plant Mingechevir
12. Chemical industry Reconstruction of Garadagh Robber-mixtures Plant Baku
13. Chemical industry Reestablishment of the production of laminated plastics and glass plastic products in Azerizolit Plant Mingechevir 500,000
14. Machinery Construction To organize the production of new type "XSV" compressors in Sumgait Compressors Plant Sumgait 15,000,000
15. Machinery Construction Reconstruction of Baku refrigerators plant Baku 12,000,000
16. Machinery Construction Reconstruction of Sumgait Compressors Plant Sumgait 10,000,000
17. Machinery Construction Reconstruction of Baku machinery construction plant namer after G.Musabeyov Baku 2,000,000
18. Machinery Construction Reconstruction of Baku electrical machinery construction plant Baku 5,000,000
19. Machinery Construction Reconstruction of Baku ŤElektromashinť plant Baku    650,000
20. Machinery Construction Reconstruction of Baku ŤAzerelektroishiq (electricity)ť plant Baku 652,000
21. Machinery Construction Reconstruction of Baku equipment machinery building plant Baku 5,000,000
22. Machinery Construction Reconstruction of Baku electrical thermal equipment plant Baku 600,000
23. Machinery Construction Reconstruction of Baku automobile production plant Baku
24. Machinery Construction Reconstruction of Baku communal air conditioners plant Baku 35,000,000
25. Machinery Construction Reconstruction of Baku communal machinery plant Baku 360,000
26. Machinery Construction Reconstruction of Baku electrostamp experiments plant Baku 3,000,000
27. Machinery Construction Reconstruction of State Pillow plant #7 Baku 1,500,000
28. Machinery Construction Reconstruction of central foundry plant Baku 860,000
29. Machinery Construction Reconstruction of Baku oil equipment plant Baku 450,000
30. Machinery Construction Reconstruction of Baku machinery production plant for oil-field equipment Baku 2,000,000
31. Machinery Construction Reconstruction of Baku Aggravatives Plant Baku 645,000
32. Machinery Construction Reconstruction of Ganja machinery production plant Ganja
33. Machinery Construction Reconstruction of "Zayamkendmashin" plant
34. Machinery Construction Reconstruction of ŤMingechevirkompleksheymashť plant Mingechevir
35. Machinery Construction Installation technological production line of copper wire, 2500 ton/year Mingechevir 8,000,000
36. Machinery Construction Installation technological production line for cables of 10 kV operational capacity in "Azer-Cable" plant Mingechevir 20,000,000
37. Machinery Construction Production of mini tractors, agricultural mechanics and equipment in "Azyolmash" Production Unit Mingechevir 1,450,000
38. Machinery Construction Production of trucks for road construction and city municipals, in "Azyolmash" Production Unit Mingechevir 11,000,000
39. Food industry Construction of 2 sets of "A-I-IJR" type mills for the production of fish flour and cod-liver oil in Fish Combinate named after N.Narimanov Lankaran 215,000
40. Metallurgy Dash Salahly Ore Management Office Astafa

 

MAIN FORECASTED ECONOMIC INDICATORS
OF THE REPUBLIC OF AZERBAIJAN FOR 2003-2005

 Indicator

Unit 

2000

2001

2002

2003

2004

2005

Gross Domestic Product (GDP)

billion manat

23590,3

26341,8

28797,1

32800,0

35600,0

41500,0

real growth rate

%

111,1

109,9

109,2

109,5

107,5

116,0

index deflator

%

112,0

101,6

100,1

104,0

101,0

100,5

share of private sector

%

69,6

70,7

72,0

72,5

74,0

75,0

From the volume of GDP:

             

- non-oil sector

billion manat

16569,3

18582,7

20785,4

23706,4

26383,3

28505,9

real growth rate

%

113,2

110,7

109,5

111,3

110,6

107,3

index deflator

%

99,1

101,3

102,1

102,5

100,7

100,7

- oil sector

billion manat

7021,0

7759,1

8011,7

9093,6

9216,7

12994,1

real growth rate

%

102,1

107,9

108,9

105,1

99,4

141,0

index deflator

%

141,3

102,4

94,8

108,0

102,0

100,0

Share of oil sector in GDP

%

29,8

29,5

27,8

27,7

25,9

31,3

Average yearly export price of 1 barrel oil

USD

28,9

24,8

23,0

19,5

20,0

20,0

GDP per capita

thsd manat

2919,2

3235,7

3502,3

3959,9

4263,5

4934,6

USD

652,5

695,0

722,1

792,0

827,9

939,9

Structure of GDP

             

Industry

billion manat

8494,5

9257,1

9705,6

10995,2

11641,2

14940

real growth rate

%

106,9

107,7

105,9

106,1

104,3

126,4

price index

%

124,6

102,6

99,0

106,8

101,5

101,5

Agriculture

billion manat

3755,3

4173,3

4480,0

4833,5

5162

5810

real growth rate

%

112,1

111,1

107,3

107,9

106,8

112,6

price index

%

100,0

100,0

100,0

100,0

100

100

Construction

billion manat

1539,6

1632,3

2343,2

3345,1

3844,8

4980

real growth rate

%

102,6

106,0

143,6

142,8

114,9

129,5

price index

%

100,0

100,0

100,0

100,0

100

100

Trade

billion manat

1574,9

1777,8

1985,5

2200,0

2420,8

2656

real growth rate

%

109,8

110,6

109,0

108,6

107,9

107,6

price index

%

102,9

102,1

102,5

102,0

102

102

Transport

billion manat

2266,5

2513,7

2732,8

2975,4

3204

3444,5

real growth rate

%

112,3

110,9

108,7

108,9

107,7

107,5

price index

%

109,3

100,0

100,0

100,0

100

100

Communication

billion manat

569,1

648,0

754,8

851,0

925,6

996

real growth rate

%

133,9

113,9

116,5

112,7

108,8

107,6

price index

%

100,0

100,0

100,0

100,0

100

100

Social and non-formal services

billion manat

3934,4

4277,0

4587,0

4910,4

5901,6

6173,5

real growth rate

%

105,8

106,6

105,1

105,0

118,3

102,8

price index

%

100,0

102,0

102,0

102,0

101,6

101,8

Net taxes on product and import

billion manat

1456,0

2062,6

2208,2

2689,4

2500

2500

Structure of GDP
(at current prices)

%

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

100

of which:

             

- industry

%

36,0

35,1

33,7

33,5

32,7

36

- agriculture

%

15,9

15,8

15,6

14,7

14,5

14

- construction

%

6,5

6,2

8,1

10,2

10,8

12

-services, total

%

41,5

42,8

42,6

41,5

42,0

38,0

of which:

             

Trade

%

6,7

6,7

6,9

6,7

6,8

6,4

Transport

%

9,6

9,5

9,5

9,1

9

8,3

Communication

%

2,4

2,5

2,6

2,6

2,6

2,4

Other sectors (supplement, community, health, education, science, VAT)

%

22,9

24,1

23,6

23,2

23,6

20,9

Investments by all sources (including foreign investments)

billion manat

6574,5

7273,1

10822,5

13189,5

13655,4

14475,8

USD mln

1469,5

1562,1

2231,4

2637,9

2651,5

2757,3

growth rate

%

101,6

110,6

148,8

121,9

103,5

106,0

1.Internal investments

billion manat

2301,5

2188,7

2335,0

2924,5

3046,4

3503,3

USD mln

514,4

470,1

481,4

584,9

591,5

667,3

growth rate

%

116,5

95,1

106,7

125,2

104,2

115,0

2.Foreign investments, total

billion manat

4273,0

5084,4

8487,5

10265,0

10609,0

10972,5

USD mln

955,0

1092,0

1750,0

2053,0

2060,0

2090,0

growth rate

%

95,1

119,0

166,9

120,9

103,4

103,4

Project credits

USD mln

263,0

192,0

222,0

213,0

160,0

160,0

Direct investments

USD mln

692,0

900,0

1528,0

1840,0

1900,0

1930,0

of which:

             

oil sector

USD mln

574,0

820,5

1448,0

1720,0

1750,0

1750,0

Retail commodity circulation at all branches of sale

billion manat

10599,0

11877,0

13325,0

15000

16753,2

18626,2

real growth rate

%

109,8

109,9

110,0

110,9

109,5

109

price index

%

102,2

102,0

102,0

101,5

102

102

Money income of population

billion manat

17554,0

19381,8

21700,0

24900,0

27000

29200

growth rate

%

108,8

110,4

112,0

114,7

108,4

108,1

Expenditure of population

billion manat

17347,0

18800,0

20700,0

23200,0

25700

28000

growth rate

%

108,9

108,4

110,1

112,1

110,8

108,9

Average monthly wages and salaries of employed persons

thsd manat

221,6

260,0

320,0

407,1

468,2

538,4

growth rate

%

120,2

117,3

123,1

127,2

115

115

of which:

             

Public sector

thsd manat

192,4

211,5

250,0

293,2

351,8

415,2

growth rate

%

116,0

109,9

118,2

117,3

120

118

of which:

             

Budget organizations

thsd manat

121,0

139,4

162,8

210,0

247,8

285,0

growth rate

%

120,0

115,2

116,8

129,0

118

115

Non -government sector

thsd manat

418,0

586,5

650,0

735,0

823,2

905,5

growth rate

%

101,7

140,3

110,8

113,1

112

110

Volume of paid services to population

billion manat

2386,0

2486,9

2648,5

2807,4

2975,9

3154,4

growth rate

%

105,8

105,6

106,5

106,0

106

106

price index

%

99,5

98,7

100,0

100,0

100,0

100,0

Consumer price index (inflation)

%

101,8

101,5

102,5

102,5

102,5

102,5

Average yearly rate of national currency to USD

manat

4474,0

4656,0

4850,0

5000,0

5150

5250

Volume of foreign trade

USD mln

2917,0

3745,0

3450,0

3500,0

3600,0

4400,0

of which:

             

Export

USD mln

1745,0

2314,0

2000,0

1950,0

2000,0

2750,0

Import

USD mln

1172,0

1431,0

1450,0

1550,0

1600,0

1650,0

Trade balance (+/-)

USD mln

573,0

883,0

550,0

400,0

400,0

1100,0

Balance of payments

             

Account of current transactions

USD mln

-167,7

-51,8

-610,0

-871,0

-1156,0

-570,0

Volume of foreign trade on goods and services

USD mln

4142,0

4700,0

4975,0

5225,0

5390,0

6210,0

of which:

             

Export

USD mln

2118,0

2604,0

2325,0

2315,0

2380,0

3150,0

Import

USD mln

2024,0

2096,0

2650,0

2910,0

3010,0

3060,0

Trade balance (+/-)

USD mln

94,0

508,0

-325,0

-595,0

-630,0

90,0

Capital and finance account

USD mln

441,9

317,4

897,0

1198,0

1485,0

1340,0

Reserve assets

USD mln

-274,2

-265,6

-287,0

-327,0

-329,0

-770,0

 

Podstawowe dane:

W strukturze PKB decydujący udział posiada produkcja przemysłowa (25,2%), następnie rolnictwo (23,3%), transport i łączność (15,5%), handel i usługi (5,5%), budownictwo (10,1%). W 2000 r. wzrósł udział sektora prywatnego w ogólnej wartości PKB (31,6%). Główne branże przemysłowe to: wydobycie ropy naftowej i gazu, produkcja urządzeń dla górnictwa naftowego, hutnictwo, produkcja cementu, przemysł chemiczny, przemysł tekstylny.

Obroty handlowe Azerbejdżanu (w mln USD)

1998
1999
2000
2001
Wartość
Dynamika
Wartość
Dynamika
Wartość
Dynamika
Wartość
Dynamika
Obroty
1477,1
106,0
1568,4
110,0
2750,4
176,5
3700,0
128,4
Eksport
506,3
77,0
638,0
126,0
1699,0
266,0
2300,0
132,6
Import
970,8
133,3
930,4
95,9
1051,4
113,0
1400,0
122,5
Saldo
-464,5
-292,4
648,4
883,4

Zródlo: Miedzynarodowy Komitet ds. statystyki WNP

Ponad 80% obrotów handlowych Azerbejdżanu przypada na takie kraje jak: Włochy, Turcja, Rosja, Francja, Kazachstan, Gruzja, Izrael, USA, Hiszpania, Irlandia, Grecja i Niemcy. Główni partnerzy handlowi w imporcie to: Turcja, Rosja i inne państwa WNP, państwa europejskie. Główne kierunki geograficzne eksportu: Unia Europejska (45%), Rosja (9%), Gruzja (8%).
W strukturze towarowej importu dominują maszyny i urządzenia, następnie artykuły konsumpcyjne pochodzenia przemysłowego, żywność i tekstylia. Główna pozycja w eksporcie to ropa naftowa i produkty naftowe (w okresie 9 miesięcy br. udział tych towarów w eksporcie wyniósł 90%). Od 2000 r. Azerbejdżan odnotowuje znaczny wzrost dynamiki eksportu związany ze zwiększeniem wydobycia ropy naftowej.

Azerbejdżan jest członkiem ważniejszych organizacji międzynarodowych takich jak: ONZ, OBWE, Banku Światowego, Organizacji Współpracy Gospodarcej Morza Czarnego, EBOiR, ugrupowania GUUAM, WNP. W czerwcu 1996 r. Azerbejdżan podpisał Umowę o partnerstwie i współpracy z Unią Europejską. Od stycznia 2001 r. jest członkiem Rady Europy.

Waluta narodowa manat. 1 USD = 4791 manatów (na koniec 2001 r.)

Sytuacja gospodarcza
Po załamaniu gospodarczym na początku lat 90-tych (spadek PKB o 60% w latach 1991 - 1995) wywołanym zerwaniem więzi gospodarczych z obszarem b. ZSRR wojną o Górny Karabach, Azerbejdżan rozpoczął w 1995 r. realizację programu stabilizacji. Od tego czasu odnotowuje się pozytywne tendencje: wzrost gospodarczy od 1,3% w 1996 r. do 10% w 1998 r., 7,4% w 1999 r. i 11,4% w 2000 r. ; stłumienie inflacji (od 412% w 1995 r. do - 0,8% w 1998 r., - 8,5% w 1999 r. i 1,8% w 2000 r.), stabilny kurs walutowy na poziomie 3.900 - 4.300 manatów/USD.
Od 1998 r. dzięki zaangażowaniu kapitału zagranicznego wzrasta wydobycie ropy naftowej z wzrost jej cen na rynku światowym dodatkowo poprawia sytuację gospodarczą kraju.

Podstawowe wskaźniki gospodarcze (w % do poprzedniego roku)
1998
1999
2000
2001 r.
PKB
110
107.4
111.1
109.9
Produkcja przemysłowa (ceny stałe)
102
104
107
105.1
Produkcja rolna
106
107
112
111.1
Inwestycje w kapitał podstawowy
123
98
103
117.1
Handel detaliczny ogółem
110
113
110
109.9
Indeks cen producentów produkcji przemysłowej
88
91
125
101.8
Indeks cen konsumpcyjnych
99
92
102
101.5

Zródlo: Miedzynarodowy Komitet ds. statystyki WNP

Polityka gospodarcza

Mimo, iż celem realizowanego programu gospodarczego jest urynkowienie gospodarki, w życiu gospodarczym państwo nadal odgrywa bardzo ważną rolę. Sprywatyzowano całkowicie handel, wprowadzono ustawodawstwo umożliwiające rozwój prywatnej przedsiębiorczości, natomiast proces prywatyzacji istniejących przedsiębiorstw państwowych przebiega bardzo wolno.

W celu zwiększenia napływu kapitału zagranicznego, w Azerbejdżanie wprowadzono w życie ustawodawstwo przewidujące ulgi dla inwestorów. W praktyce niejsne ustawodawstwo podatkowe i korupcja zniechęcają potencjalnych inwestorów. Kłopoty te nie dotyczą kapitału inwestowanego w wydobycie ropy naftowej w ramach umów o podziale produkcji (PSA). Umowy te zatwierdzane są przez parlament i mają rangę ustawy; regulują one wszystkie kwestie związane z działalnością kapitału zagranicznego.
Azerbejdżan ma podpisane umowy o wolnym handlu z państwami WNP i Turcją.
Od 1 stycznia 2001 r. obniżone zostały stawki podatkowe i tak maksymalna stawka podatku dochodowego od osób fizycznych wynosi 35% (poprzednio 40%), podatku od zysku przedsiębiorstw z 30% na 27%, podatku VAT z 20% na 18%.
Stawki celne importowe w przedziale 10 - 15%. Z cła zwolnione są: surowce, części zamienne i urządzenia importowane przez przedsiębiorstwa na własne potrzeby produkcyjne; towary dostarczane w ramach umów międzynarodowych; aporty do spółek z udziałem kapitału zagraniczego; pomoc humanitarna i techniczna rozdzielana nieodpłatnie.
Dodatkowo na towary importowane obowiązuje podatek VAT w wysokości 18%. Z VAT zwolniony jest import następujących towarów: niektóre rodzaje żywności, produkty chemii nieorganicznej, ropa naftowa, farmaceutyki, nawozy sztuczne, detergenty, odzież dziecięca, niektóre wyroby ze stali i metali kolorowych.
Na import mięsa i przetworów z mięsa wymagana jest licencja Państwowego Komitetu Weterynarii.
W Azerbejdżanie stosowane są cła eksportowe na: ropę naftową i produkty naftowe, polietylen, sodę kaustyczną, rury stalowe, koncentraty rud żelaza, wyroby z brązu, bawełnę i kawior.
Rząd reguluje eksport "towarów strategicznych": ropy i produktów naftowych, bawełny, energii elektrycznej i metali kolorowych. Eksporterzy tych towarów zobowiązani są do uzyskania zgody na eksport tych towarów w Państwowym Komitecie Nadzoru Handlu Zagranicznego.

2. Prawno-traktatowe uregulowanie współpracy Polska - Azerbejdżan

Bazę prawno-traktatową współpracy gospodarczej między Polską i Armenią tworzą następujące umowy:

3. Obroty handlowe z Polską w latach 1998-2001 w mln USD

1998
1999
2000
2001
wartość
Dynamika w %
wartość
Dynamika w %
wartość
Dynamika w %
wartość
Dynamika w %
Obroty
43,7
107
25,7
59
32,0
124,5
31,5
98,4
Eksport
42,9
106
23,7
55
28,9
121,9
29,8
103,0
Import
0,8
162
2,0
229
3,1
155
1,7
54,0
Saldo
+42,1
+21,7
+26,8
+28,1

Wymiana handlowa z Azerbejdżanem charakteryzuje się strukturalnym, dodatnim dla Polski saldem. Mimo stałego, stopniowego wzrostu, import z tego kraju pozostaje na niewielkim poziomie.

Najwyższe obroty handlowe odnotowano w 1998 r. - 43,7 mln USD.
W konsekwencji rosyjskiego kryzysu finansowego i dewaluacji miejscowej waluty doszło do znacznego spadku polskiego eksportu w 1999 r.

Poziom polskiego eksportu do Azerbejdżanu należy ocenić jako relatywnie wysoki, jeśli uwzględnić stosunkowo niski poziom PKB na 1 mieszkańca oraz relatywnie niewielką wartość całego importu Azerbejdżanu.
W strukturze towarowej polskiego eksportu do Azerbejdżanu dominują: maszyny i urządzenia (25,9%), produkty przemysłu chemicznego (17,6%), gotowe artykuły spożywcze (8,2%), tworzywa sztuczne (5,4%), drewno i wyroby z drewna (6,7%) meble (10,3%), lekarstwa, przetwory mięsne.
Przedmiotem importu z Azerbejdżanu jest głównie bawełna (49,9%), orzechy laskowe (27,7%), polietylen (8%), urządzenia do wytwarzania papieru lub tektury (7,3%), herbata.

4. Współpraca w dziedzinie poszukiwań, wydobycia i transportu ropy naftowej

W październiku 1999 r. podpisano list intencyjny między PGNiG S.A. i azerbejdżańskim przedsiębiorstwem SOCAR w którym wyrażono wolę wzięcia udziału PGNiG S.A. w odbudowie, zagospodarowaniu oraz dalszych poszukiwaniach złóż naftowych na Półwyspie Apszerońskim. W PGNiG S.A. działa grupa robocza w celu przeprowadzenia rozpoznania geologicznego złóż, przeprowadzenia analizy ekonomicznej przedsięwzięcia i negocjowania ewentualnego kontraktu. Stanowisko negocjacyjne zostało już przekazane stronie azerbejdżańskiej. W przypadku zaakceptowania kontraktu przez SOCAR zostanie otwarta droga do zawarcia ostatecznego kontraktu na "Odbudowę, poszukiwanie, zagospodarowanie i podział produkcji", który podlega zatwierdzeniu przez parlament.
PGNiG S.A. prowadzi wspólne rozmowy z angielską firmą Ramco Oil & Gas Ltd., która posiada konsesję na poszukiwanie, odbudowę i zagospodarowanie złóż na lądzie, o ewentualnej współpracy lub wymianie udziałów, jeśli PGNiG uzyska podobną licencję.

Na początku 2000 r. w Baku otwarto przedstawicielstwo PGNiG S.A., którego zadaniem jest utrzymywanie kontaktów z SOCAR i władzami Azerbejdżanu oraz nadzór nad pracami prowadzącymi do zawarcia kontraktu.

5. Współpraca bankowo-finansowa

Współpraca banków Polski i Azerbejdżanu jest słabo rozwinięta.
Na podkreślenie zasługuje bardzo wysoka aktywność KUKE S.A. w ubezpieczaniu kredytów eksportowych do Azerbejdżanu. Łączna wartość umów ubezpieczeniowych wynosi ok. 39 mln USD, co przy eksporcie Polski do Azerbejdżanu rzędu 42,9 mln USD w 1998 r. i 23,7 mln USD w 2000 r. oznacza, że udział eksportu ubezpieczanego w KUKE S.A. w całym polskim eksporcie do tego kraju jest bardzo wysoki. Jest to najważniejszy czynnik decydujący o tym, że poziom polskiego eksportu do Azerbejdżanu jest zdecydowanie wyższy od eksportu do innych państw regionu o porównywalnej chłonności rynku.

6. Kalendarium wizyt gospodarczych

W pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych Azerbejdżan pozostawał poza sferą aktywnego zainteresowania polskiej polityki gospodarczej. Momentem przełomowym była wizyta w Polsce w sierpniu 1997 r. prezydenta Azerbejdżanu Gejdara Alijewa. Zapoczątkowała ona okres intensyfikacji dwustronnych kontaktów. W jej trakcie podpisano podstawowe umowy regulujące współpracę gospodarczą.

W październiku 1999 r. doszło do rewizyty w Azerbejdżanie Pana Prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego, któremu towarzyszyła liczna grupa polskich biznesmenów. W wyniku rozmów między polskimi i azerbejdżańskimi przedsiębiorstwami skonkretyzowano dziedziny, w których współpraca ma największe perspektywy: poszukiwanie, wydobycie i transport ropy naftowej, budownictwo, dostawy maszyn i urządzeń, żywności, opakowań.

Kolejnym elementem intensyfikacji międzypaństwowych kontaktów gospodarczych obu krajów były rozmowy ministrów gospodarki Pana Janusza Steinhoffa i Pana Namika Nasrullajewa w maju 1999 r. w Warszawie.

Biorąc pod uwagę stan i perspektywy współpracy gospodarczej Polski z Azerbejdżanem rozważane jest utworzenie stanowiska Radcy Handlowego w Ambasadzie RP w Baku.

Podjęto inicjatywę uruchomienia działalności Polsko-Azerbejdżańskiej Komisji Mieszanej ds. Współpracy Gospodarczej i Handlu.
Polska popiera starania Azerbejdżanu o wejście do WTO, wychodząc z założenia, że sprzyjać to będzie stabilizacji warunków handlu z tym krajem. Dowodem zwiększonego zainteresowania współpracą gospodarczą z Azerbejdżanem ze strony polskich przedsiębiorstw, jest powołania Polsko-Azerbejdżańskiej Izby Gospodarczej.

We wrześniu 2000 r. z wizytą w Azerbejdżanie przebywał Pan Janusz Steinhoff Wicepremier, Minister Gospodarki, któremu towarzyszyła liczna grupa biznesmenów.
W trakcie rozmów potwierdzono zainteresowanie rozwojem dwustronnej współpracy gospodarczej. Strona polska wyraziła gotowość wsparcia wzajemnego handlu kredytem rządowym w wysokości 30 ml USD na zakupy polskich towarów. Omawiano również możliwości współpracy w zakresie wydobycia ropy naftowej, potwierdzając zainteresowanie polskich przedsiębiorstw eksploatacją złóż oraz budową gazociągów i rurociągów naftowych.
Strona polska wyraziła również zainteresowanie budową cukrowni w Azerbejdżanie.

7. Perspektywy współpracy

Odkrycie złóż ropy naftowej na szelfie Morza Kaspijskiego u wybrzeży Azerbejdżanu spowodowało, że kraj ten postrzegany jest jako perspektywiczny rynek zbytu. Rozpoczęcie eksportu ropy naftowej już przyczyniło się do poprawy podstawowych wskaźników gospodarczych tego kraju. Oczekuje się, że w najbliższych latach kapitał zagraniczny będzie w jeszcze większym stopniu angażował się w wydobycie ropy naftowej i infrastrukturę transportową. Wzrastający eksport ropy naftowej zdecydowanie poprawi bilans płatniczy tego kraju, co powinno sprzyjać wzrostowi importu.
Dlatego też istnieją realne szanse wzrostu polskiego eksportu na ten rynek zarówno w dziedzinie sprzętu inwestycyjnego jak i artykułów konsumpcyjnych.