Turystyka

Azerbejdżan, Azarbajdżan, Republika Azerbejdżanu, Azarbajdżan Respublikasy,

państwo w zachodniej Azji, na Zakaukaziu, na zachodnim wybrzeżu Morza Kaspijskiego. Na północy graniczy z Federacją Rosyjską (Dagestan, 284 km), na północnym zachodzie z Gruzją (322 km), na zachodzie z Armenią (566 i 221 km), na południu z Iranem (432 i 179 km) oraz Turcją (9 km). W skład Azerbejdżanu wchodzą: Nachiczewańska Republika Autonomiczna, położona na pd. od Armenii, oraz ormiański Obwód Autonomiczny Górski Karabach, do którego rości pretensje Armenia, posiadająca na obszarze Azerbejdżanu niewielką enklawę z osiedlem Baszkend w pobliżu jeziora Sewan.

Powierzchnia 86,6 tys. km2. 7,7 mln mieszkańców (2000). Średnia gęstość zaludnienia 83 osoby/km2, najgęściej zaludniony jest Półwysep Apszeroński. Stolica Baku (1,8 mln, 1994). Główne miasta (1991): Giandża (dawniej Kirowabad, 282 tys.), Sumgait (236 tys.), Mingeczaur (91 tys.), Nachiczewan (62 tys.). Ludność miejska 54%.Podział administracyjny: 59 rejonów, 11 miast, 1 republika autonomiczna i 1 obwód autonomiczny. Język urzędowy azerbejdżański (1991 zniesiono cyrlicę i wprowadzono alfabet łaciński), w użyciu rosyjski, ormiański i turecki.

Skład etniczny: Azerbejdżanie (78,1%), Ormianie (7,9%), Rosjanie (7,9%) oraz Lezginii, Awarowie Kaukascy i Tatarzy. Wyznania: muzułmanie 93% - (sunnici 72%, szyici 21%), prawosłwawni (2,5%), wierni Kościoła ormiańskiego (2,3%). Jednostka monetarna 1 manat = 100 gopików. Analfabetyzm 3%. Przyrost naturalny 8,6‰ (2000). Średnia długość życia: mężczyźni 58 lat, kobiety 67 lat.

Historia
W starożytności, pod koniec VIII w. p.n.e., obszary dzisiejszego południowego Azerbejdżanu zostały opanowane przez Medów, ok. VI w. p.n.e. weszły w skład monarchii perskiej. W północnej części kraju powstało w IV w. p.n.e. samodzielne państewko. Po zajęciu Persji przez Aleksandra III Wielkiego 330 p.n.e., z podległej jej południowej części Azerbejdżanu utworzono prowincję zarządzaną przez satrapę Antropatesa. Na skutek walk między diadochami prowincja przeszła pod wpływy Armenii. W poł. II w. p.n.e. została włączona jako prowincja do Partii, pozostając aż do III w. n.e. pod rządami partyjskich Arsacydów.

W III w. południowej i północnej część Azerbejdżanu zostały podbite przez perskich Sasanidów. W okresie tym do Azerbejdżanu zaczęło przenikać chrześcijaństwo, nastąpił również rozwój ośrodków miejskich (powstały m.in.: Nachiczewan, Szemacha, Szyrwan). W VII w. tereny Azerbejdżanu zostały opanowane przez Arabów, którzy wprowadzili na nich islam i muzułmańską kulturę. Arabowie nazywali podbity kraj Aderbajgan (stąd jego obecna nazwa). Początkowo samowola arabskich namiestników wywoływała zbrojny opór miejscowej ludności, od. poł IX w. zwierzchnictwo arabskie było raczej formalne, a kraj rozpadł się na drobne państewka, które rozwijały się gospodarczo i kulturalnie. Powstawały nowe miasta, m.in.: Tebriz i Baku.

Rozwój Azerbejdżanu został zahamowany w XI w. na skutek podboju przez Turków seldżuckich. 1231 obszary Azerbejdżanu spustoszyli Mongołowie, 1241 weszły w skład państwa mongolskich Hulagidów. W XIV w. zdewastowane przez wojska Timura. W XV-XVIII w. Azerbejdżan stanowił obszar rywalizacji turecko-perskiej, która spowodowała zniszczenie kraju i ukształtowanie się trwałych podziałów. Większa część Azerbejdżanu pozostawała w tym okresie pod zwierzchnością Persji.

Z Azerbejdżanu wywodziła się dynastia Safawidów, którzy przywrócili świetność perskiemu imperium. 1723-1735 część Azerbejdżanu nad Morzem Kaspijskim została przejściowo opanowana przez Rosję. W 2. poł. XVIII w. większa część Azerbejdżanu rozpadła się na drobne chanaty, które stopniowo uniezależniły się od Persji. Po wojnie rosyjsko-perskiej (1804-1813), na mocy układu zawartego w Gulistanie, Azerbejdżan północny został przyłączony do Rosji, a południowy do Persji. Traktat z Turkmanczaj, kończący II wojnę rosyjsko-perską (1826-1828), potwierdził podział Azerbejdżanu na dwie części: północną pod zwierzchnością Rosji i południową - Persji. Granica ta jest aktualna do dziś.

1870 w Azerbejdżanie zniesiono pańszczyznę. W 2. poł. XIX w. nastąpił gwałtowny rozwój przemysłu naftowego. W tym okresie zaczęły się również tworzyć pierwsze kółka socjalistyczne. Azerbejdżańscy robotnicy wzięli aktywny udział w rewolucji 1905-1907 w Rosji w. 1907-1910 na czele organizacji bolszewickiej w Baku stał J.W. Stalin. Po rewolucji październikowej w Rosji 1917 władzę przejęli przedstawiciele partii narodowych. Równocześnie działały bolszewickie rady delegatów robotniczych, m.in. w IV 1918 w Baku została ogłoszona władza rad, obalona w VII tegoż roku przez partie kontrrewolucyjne, przy pomocy wojsk angielskich, zainteresowanych odcięciem terenów naftowych od Rosji Radzieckiej. W VIII 1918 władzę przejął rząd musawatystów.

Po wycofaniu się z Baku wojsk angielskich, miasto zostało zajęte przez wojska tureckie. Działające w konspiracji organizacje bolszewickie przygotowywały powstanie, po którego zwycięstwie proklamowano 1920 Azerbejdżańską SRR, 1921 uchwalono konstytucję. 1922 Azerbejdżan wszedł, wraz z Armenią i Gruzją, w skład Zakaukaskiej Federacyjnej SRR, 1936 stał się samodzielną, radziecką republiką związkową.

Po upadku komunizmu w ZSRR, Azerbejdżan ogłosił we IX 1990 deklarację suwerenności, 1991 proklamował niepodległość, stając się pod koniec roku członkiem Wspólnoty Niepodległych Państw (WNP). 1992 przystąpił do ONZ. Przez dziesiątki lat komunistycznych rządów narastał antagonizm między Azerbejdżanami a Ormianami zamieszkującymi Górski Karabach. Prześladowania Ormian, stanowiących na tym obszarze 80 % mieszkańców, potęgowały konflikt.

Liberalizacja stosunków politycznych w ZSRR, spowodowana ogłoszeniem pieriestrojki i głasnosti, wywołała nastroje nacjonalistyczne po obu stronach, przekształcając 1988 konflikt wokół spornego obszaru w nie wypowiedzianą wojnę pomiędzy Armenią i Azerbejdżanem, która po rozpadzie ZSRR i przekształceniu się Armenii i Azerbejdżanu w niepodległe państwa weszła w nową fazę. Niepowodzenia w walce z Ormianami, którzy na początku 1992 zdołali wyprzeć Azerbejdżan z większości obszarów Górskiego Karabachu, doprowadziły do obalenia w Azerbejdżanie postkomunistycznego prezydenta A. Mutalibowa (1990), który podejmował nieudane próby odzyskania władzy.

Tymczasowo mianowany prezydent Y. Mamedow był niezdolny do opanowania sytuacji wewnątrz kraju. W V 1992 Azerbejdżański Front Narodowy, wspierany przez wojsko, dokonał zamachu stanu i przejął władzę. Jednoizbowy parlament - Rada Najwyższa została zawieszona. W wyborach prezydenckich w VI 1992 zwyciężył stojący na czele nacjonalistów A.A. Elchibej, który jednak, nie mogąc poprawić sytuacji ekonomicznej oraz zakończyć wojny o Górskim Karabach, szybko stracił popularność (podejmowano nawet próby zamordowania go). Jego sytuacja uległa radykalnemu pogorszeniu, gdy bezskutecznie usiłował rozbroić w VI 1993 zbuntowany garnizon wojskowy płk. S. Hussejnowa, który następnie przejął kontrolę nad Baku, zmuszając prezydenta do ucieczki do Nachiczewania.

W X 1993 przeprowadzono wybory powszechne, w których wyniku prezydentem został (zdobywając 98,8 % głosów) były przywódca parii komunistycznej, G. Älijew. Hussejnow został mianowany premierem, powierzono mu również koordynowanie działań zbrojnych w Górskim Karabachu. Pozycja obu polityków została zagrożona na skutek serii zwycięstw odniesionych przez Armenię, w których wyniku Azerbejdżan stracił kontrolę nad dużą częścią swojego terytorium. W X 1994 próbowano dokonać nieudanego zamachu stanu, po którym prezydent wprowadził stan wyjątkowy. W III 1995 Älijew udaremnił ponowną próbę przewrotu, przedłużając stan wyjątkowy.

W IV 1995 Międzynarodowy Fundusz Walutowy zatwierdził pożyczkę dla Azerbejdżanu (46 mln. USD). Na skutek wybuchu w V 1995, który zniszczył gazociąg dostarczający do Armenii gaz, Armenia wycofała się z rozmów pokojowych w sprawie Górskiego Karabachu, wznowionych we IX 1995. W VIII 1995 odmówiono rejestracji Azerbejdżańskiemu Frontowi Narodowemu i ok. 15 innym partiom, co w rzeczywistości równało się ich delegalizacji. Ugrupowania opozycyjne zagroziły bojkotem wyborów do parlamentu. Nowy parlament, pierwszy od czasów uzyskania niepodległości, został wybrany w XI 1995, zatwierdzając w tym samym roku nową konstytucję. W X 1998 odbyły się, zbojkotowane przez opozycję, wybory prezydenckie, w których ponownie wybrano Älijewa. Zagraniczni obserwatorzy uznali, że wybory nie spełniały wymogów demokracji. W 1996 roku premierem został Artur Rasizade.

Gospodarka
Gospodarka reformowana po uzyskaniu 1991 niepodległości, oparta na rolnictwie. Głównym bogactwem naturalnym jest ropa naftowa i gaz ziemny. Ponadto eksploatuje się: miedź i sól kamienną. 90% energii elektrycznej pochodzi z elektrowni cieplnych, największa w Ali Bajramły o mocy 1080 MW. Elektrownie wodne zlokalizowano na Araksie, Kurze i Terterze. Dochód narodowy 1770 USD na 1 mieszk. (1999). Inflacja: -6,8% (1999). Zadłużenie 684 mln USD (1998). Struktura zatrudnienia: usługi - 40%, rolnictwo - 34%, przemysł - 26%. Handel zagraniczny: eksportuje się gł. żywność (32%), tekstylia (19%), maszyny (18%), importuje się żywność (26%), maszyny (18%), produkty metalurgiczne (12%). Głównymi partnerami handlowymi są: kraje byłego ZSSR (Rosja, Ukraina, Kazachstan, Turkmenia). Obroty handlowe z zagranicą – eksport: 885 mln USD, import: 1,62 mld USD (1999).

Rolnictwo
Struktura użytkowania ziemi: użytki rolne stanowią 43,7% powierzchni kraju, z czego łąki i pastwiska - 25,3%, grunty orne - 18,4%. Ponad 70% gruntów ornych jest sztucznie nawadnianych. Uprawia się: zboża (pszenicę, ryż, kukurydzę), bawełnę, tytoń, herbatę, winorośl, słonecznik, warzywa, owoce (morele, brzoskwinie, orzechy, granaty, figi, migdały i cytrusy). Hodowla owiec, bydła, kóz oraz jedwabników i pszczół. Rozwinięte rybołówstwo (gł. połowy jesiotra, z którego uzyskuje się kawior).

Przemysł
Rozwinięty przemysł petrochemiczny, chemiczny, elektrotechniczy, stoczniowy, spożywczy, włókienniczy (bawełniany, wełniany, jedwabniczy, wyrób dywanów), materiałów budowlanych (produkcja cementu, wyrobów azbestowych i betonu), huty żelaza i alumunium. Komunikacja dobrze rozwinięta, zarówno kolejowa (2,1 tys. km), jak i drogowa (57,7 tys. km). Żegluga kabotażowa łączy Azerbejdżan z Rosją, Iranem i Azją Środkową. Główny port morski - Baku. Liczne rurociągi i gazociągi, m.in.: Baku-Batum (Gruzja), Ali Bajramły-Baku, Karadag-Akstafa z odgałęzieniami do Tbilisi (Gruzja) i Erewanu.

Ustrój polityczny
Republika wielopartyjna z jednoizbowym parlamentem - Radą Najwyższą z 50 członkami, wybieranymi w wyborach powszechnych na 5 lat. Głową państwa jest prezydent, władzę wykonawczą sprawuje rząd z premierem na czele.

Powiązania
Współpraca Ekonomiczna Państw Morza Czarnego, Lenkoran, Górny Karabach, Kaukaz, Nader Szah, Kaukaskie konflikty, Nachiczewańska Republika, Przedkaukazie, Achundzada Mirza Fathali, Kurdyjski problem, Azerbejdżan, Ak Kojunłu, Gruzini, Zjednoczony Instytut Badań Jądrowych


Azerbejdżan zaprasza
Azerbejdżan, oddalony o kilka godzin lotu od naszej części Europy, odwiedziło w 2001 r. ok. 700 tys. cudzoziemców. Większość przyjezdnych stanowili jednak ludzie biznesu, przyciągani naftowym boomem.

Niewielu turystów zażywało uroków plaż nad Morzem Kaspijskim, mało kto zaglądał też do wspaniałych rezerwatów przyrody wschodniego Kaukazu. Szef utworzonego zaledwie półtora roku temu ministerstwa turystyki, Abulfas Garajew, zapewnia jednak, że sektor ten ma w Azerbejdżanie wielkie perspektywy.

Dodaje, że przy istniejącej infrastrukturze kraj może przyjmować do 1 mln turystów rocznie, "ale nie więcej". Brakuje bowiem obiektów turystycznych, przede wszystkim hoteli. Ich budowę rząd chce pozostawić sektorowi prywatnemu, który na razie, w zbiedniałym państwie, troszczy się głównie o własne przetrwanie.

Jednakże podróż do Azerbejdżanu już dzisiaj kryje liczne uroki. Począwszy od Baku, "Miasta Wiatrów", gdzie do obowiązkowych punktów programów należy zwiedzanie starego centrum. Niedaleko pałacu szacha Szirwana wznosi się Wieża Dziewic, której przeznaczenie jest do dzisiaj niejasne. U stóp wieży, obok sklepów z dywanami czeka na gości karawanseraj z XV wieku, dziś noszący dumną nazwę Hotel California.

Na południowym krańcu miasta ciągną się piaszczyste plaże, dzisiaj uczęszczane, za opłatą, głównie przez miejscowych oraz przedstawicieli firm zagranicznych. Spod palm wczasowicze mogą podziwiać potężne wieże wiertnicze, niezmordowanie wydobywające z morza czarne złoto - ropę. Na północ od Baku są plaże bezpłatne, mało atrakcyjne z powodu silnego zanieczyszczenia środowiska przez stare pola wiertnicze z czasów radzieckich. 150 lat przemysłu naftowego pozostawiło swoje niezatarte ślady.

Jednak Azerbejdżan oferuje też wiele miejsc niemal nieskażonych. Zaledwie 69 km na południe od Baku leży miejscowość Gobustan. Na ścianach pobliskich jaskiń i skał, na powierzchni ok. 100 km2 turyści mogą obejrzeć blisko 4 tys. rysunków z epoki kamiennej, w stanie niemal nietkniętym. Wyryte w skale imię rzymskiego legionisty, Juliusa Maximusa z I w. n.e. dowodzi - żartują w bakijskim ministerstwie - że turystyka w Azerbejdżanie ma stare tradycje...


Sheervanshahov Palace Complex

Baku. The President Palace

Baku

Baku. Sheervanshahov Palace

A minument to the dramatist J.Jabarlee

Baku. The Electric railway building of 1926